معرفی سازه ای باستانی
آتشکده ، پرستشگاه زردشتيان كه آتش در جايی خاص از آن قرار دارد و مهم ترين آيين های دينی در آن و در برابر آتش انجام میگيرد . زمان آغاز بر پاداشتن آتشكده معلوم نيست . ظاهراً زردشتيان از سده ۴ قبل از میلاد به بعد ، به تقليد از مردم بينالنهرين به ساختن معبد پرداختهاند . پيش از آن ، مراسم دينی آنان در فضای آزاد و به ويژه بر بلندی ها انجام میگرفت . اطلاعات ما درباره آتشكدهها خصوصاً از دوره ساسانی و اسلامی است . آتشكدههای آن دوران معمولاً بنای مكعب گنبدداری بوده كه چهار طاقی ناميده میشده است . مقدسترين قسمت هر آتشكده ، جايی كه آتش در آن نگاهداری میشود، اتاق كوچك مكعب يا مكعب مستطيل شكلی است به نام گنبد ( در اصطلاح زردشتيان ايران ) يا آتشگاه ( در اصطلاح زردشتيان هندوستان ). اصطلاح گنبد در اين مورد در زبان پهلوی نيز رايج بوده است . در آتشكدههای زردشتيان هند ( پارسيان ) ديوار اين اتاق مشبك است تا عبادتكنندگان بتوانند آتش را از دور ببينند . اين گونه آتشكدهها دارای دری است كه موبدان برای خدمت به آتش از آن در وارد اتاق آتش میشوند . آتشكدههای قديمی يزد و كرمان دارای اتاق بزرگی است ( به نام گَهنبار خانه يا محراب و غيره ) كه عبادتكنندگان در آن اجتماع میكنند و آتش در اتاقی مجزّا با ديوارهای ضخيم به دور از چشم پرستش كنندگان نگاهداری میشود . در گذشته برای محفوظ ماندن آتش و آلوده نشدن آن ، جز روحانيان زردشتی هيچكس مجاز به داخل شدن به آن اتاق و ديدن آتش مقدس نبود . در سدهها ۱۳ و ۱۴ خورشیدی ، در كرمان و يزد و تهران آتشكدههايی به سبك آتشكدههای پارسيان هند ( آگياری ) ساخته شده است كه در آنها آتش در اتاق مكعب شكلی كه در وسط قرار دارد ، میدرخشد و از پنجرههای شيشهای قابل رؤيت است. آتشدان در گودی بالای ستونی گرد و سفالی ( در قديم سنگی ، به نام مغرِب در كرمان ، كلك در يزد و آدخش در شريفآباد اردستان ) در زير قبّهای نهاده شده است .
آتشكدهها بنا بر اهميت نوع آتشی كه در آن است ، به ۳ دسته تقسيم میشوند : آتشِ بهرام ، آدران و دادگاه .
- برای تأسيس آتش بهرام ( در زبان پهلوی آتخشِ وهرام ) ۱۶ آتش گوناگون ، مانند آتش خانگی و آتش صنعتگران و غيره گردآوری میشود و در طی دعاخوانی های متعدد و مراسم دينی دقيق و طولانی « تطهير » و « تقديس » میگردد . پس از اين مراسم ، آتش مقدس را با تشريفات دينی خاص در اتاق مخصوص در آتشكده در زير قبه برجای خود مینهند ، يا اصطلاحاً بر تخت مینشانند . پس از آن فقط موبدانی كه دارای شرايط و درجات خاص دينی باشند ، می توانند برای خدمتگزاری به آن اتاق ( گنبد ) داخل شوند . آتشكدهای كه اين گونه آتش در آن جای دارد ، به ويژه آتشكده بهرام يا آتشِ بهرام ( ايزد پيروزی در نزد ايرانيان قديم ) ناميده میشود .
- تقديس آدران ( يا به اصطلاح پارسيان هند آدريان ، در پهلوی به گونه عام آدر يا آتخش ) بسيار آسانتر است. ۴ نوع آتش برای اين منظور كافی است ، ولی تشريفات بر تخت نشاندن آن در گنبد همانند آتش بهرام است، اما خدمتگزاری آن سادهتر است . اين نوع آتشكده در ايران دَرِ مهر ، و در هند آگياری ناميده میشود .
- دادگاه ( در پهلوی آدروگ ) آتشی است كه تنها از يك آتش خانگی تقدیسی شده ، تشكيل میيابد . گرچه تقديس اين آتش به وسيله روحانی زردشتی انجام میگيرد ، اما هر فرد عادی زردشتی میتواند آن را خدمت كند . اين خدمت ، يعنی هيزم و بوی خوش بر آن نهادن ، مستلزم تشريفات بسيار كمی است . آتش دادگاه در ۲ مكان می تواند وجود داشته باشد : يكی در معبد عمومی كه با همان تشريفات دو آتش ديگر در گنبد قرار میگيرد ، ديگری در اتاق كوچكی نزديك دخمه كه روحانيان يا مردم عادی زردشتی از آن مراقبت میكنند. همچنين در بعضی خانههای اعيانی زردشتی ، خصوصاً در هندوستان ، اتش دادگاه برای اجرای اعمال دينی نگاهداری میشد . اغلب اين آتشهای خصوصی بعداً در معبدی مستقر گشته و تبديل به آتشكده عمومی شدهاند . آتشِ مرتبه پايينتر نمیتواند به مرتبه بالاتر تبديل گردد و اگر آتشی به ناچار بايد به آتشكده ديگری نقل شود ، با آتش مستقر در آن آتشكده در زير يك گنبد قرار نمیگيرد ، بلكه آتش منتقل شده در اتاقی جداگانه نگاهداری میشود و دو آتش از يكديگر دور میمانند .
از ميان آتشكدههای دوران ساسانی ۳ آتشكده كه در آنها آتش بهرام میدرخشيده است ، از اهميت بسياری برخوردار بودهاند :
- آذر فرنبغ
- آذر گشنسب
- آذربرزين مهر
هر كدام از اين آتشكدهها منسوب به يكی از طبقات اجتماعی ساسان است .فرنبغ آتشِ روحانيان ، گشنسب آتشِ جنگجويان و بُرزين مهر آتشِ كشاورزان است . آذر فرنبغ در دوره ساسانی در كاريان فارس جای داشته ، اما بر طبق افسانهای ، در اصل از خوارزم بدان ناحيه انتقال يافته بوده است . گشنسب كه ظاهراً آتش قديم مغان ماد بوده ، در كنار درياچه اورميه احتمالاً در شيز ( تخت سليمان ) در آذربايجان بوده و در دوره ساسانی مهمترين آتشكده به شمار میرفته است . بُرزينمهر در كوه ريوند نيشابور قرار داشته است . قابل توجه است كه هر يك از اين ۳ آتشكده به سرزمين اصلی يكی از ۳ سلسله بزرگ ايرانی يعنی مادها و پارتها و ساسانيان منتسب بوده است . در دوره ساسانی بُرزينمهر ، آتش ناحيه پارت ، به علل سياسی از اهميت كمتری برخوردار بوده است . علاوه بر اين ۳ آتشكده مهم و بزرگ ، آتشكدههای بسياری وجود داشته كه خرابههای بعضی از آنها هنوز بر جای است . شاهان ساسانی در هنگام جلوس آتشی را تأسيس میكردند كه مبدأ سالهای پادشاهی آنان به شمار میرفت . امور آتشكدهها در دوران ساسانی برعهده ديوان خيرات( ديوانِ كِردَگان ) يا اوقاف ( رُوانَگان ) بوده است و خطی كه محاسبات امور آتشكده بدان نوشته میشده « آتش هَمار دفيره » نام داشته است .
پس از اسلام برخی آتشكدهها تا چند قرنی بر جای ماندند ، ولی با گرایش ايرانيان به اسلام به تدريج از شمار آنها كاسته شد و به ويرانی گراييد . ويرانههای بسياری از آنها اكنون باقی است . بعضی آتشكدهها با تغييراتی تبديل به مسجد شد ، مانند مسجد جمعه اصفهان يا اردستان . در معماری دوره اسلامی ايران ، به ويژه در ساختمان مساجد ، از طرح بنای آتشكده ( چهار طاقی ) استفاده شده است .
بن مایه ها :
- اصفهانی ، حمزه ، التنبيه علی حدوث التصحيف ، به كوشش آل ياسين ، بغداد ، مكتبه النهضه ، ۱۳۸۷ق ، ص ۶۷.
- Boyce, M., A History of Zoroastrianism, Leiden, 1975, I/167.
- Modi, J. J., The Religious Ceremonies of the Parsees, Bombay, 1937, pp. 199-330.
- Schippmann, K., Die iranischen Feuerheiligtümer, Berlin – NewYork, 1971.
- Widengren, G., Les religions del Iran, Paris, 1968, pp. 300-304.