کاروانسراهای ایران - زیرنویسهای مربوط به مطالب بخش اول و دوم
زیرنویس ها
1- همچنین در فرهنگ لغات وسایرمنابع ادبی نامهای کاروان خانه-کاروان گاه-کاروان گه به معنی کاروانسرامورد استفاده قرارگرفته است.(لغت نامه دهخدا ص 149-148-118).
2- برای اطلاع بیشتر از راههای عهد هخامنشی بویژه جاده شاهی وهمچنین سیستم ارتباط آن با شهرها نگاه کنید به:
احمدحامی-راهای ایران درگذشته وآینده 1358 ص7
3- سالکوم کالج،پارتیان؛ترجمه مسعود رجب نیا،تهران 1358
4- برای آشنائی با قلاع وشهرهای اشکانی نگاه کنید به :
محمدیوسف کیانی،نظری اجمالی به شهرسازی و شهرنشینی درایران،تهران 1365ص2155
5-M.Y.KIANI IRANIAN CARVANSARAI, TOKYO 1987 .PP26-32
6- ناصرخسرو بهنگام مسافرت از نائین به طبس می نویسد:ما به رباط زبیده رسیدیم که دارای آب انبار بود.بدون این کاروانسرا و آب هیچکدام قادربه گذشتن از بیابان نبودیم.
7- این کاروانسرا به احتمال زیاد به یادبودشاعر بزرگ ایران فردوسی توسط دخترش احداث گردیده است.
طبق منابع تاریخی بعدازگذشت فردوسی سلطان محمودغزنوی از بی مهری که درباره شاعر بزرگ انجام داد پشیمان شد وپاداشی برای اوفرستاد.هنگامیکه این پاداش را برای فردوسی می بردند جنازه شاعر بزرگ را دیدند که ازدروازه شهر بیرون می بردند...دختر فردوسی پاداش مزبور را صرف ایجاد کاروانسرای ماهی نمود.
8- محمد یوسف کیانی،یادگارهای رباط شرف(مجله اثر شماره5)سازمان حفاظت آثارباستانی ایران.
9- درنامه شماره 51 وقفنامه((ربع رشیدی))که از رشیدالدین فضل الله بجای مانده است.
((ربع رشیدی که درموقع عزیمت شما برای تشکیل وساختن آن نقشه ومقدمات کار رافراهم کرده بودیم اکنون تمام شده است ودرآن 24 کاروانسرای بزرگ،1500دکان وسی هزار خانه نیکو ساختیم...))
10- سفرنامه مارکوپولو،ترجمه حبیب الله صمیمی،بنگاه ترجمه ونشرکتاب1350-ص 37.
11- کلاویخو سفیردولت اسپانیا که به دربارتیمور در سمرقند سفرکرده، بهنگام مسافرت در بسیاری ا زکاروانسراهای بین راه اقامت کرده وشرح جالبی از این توقفگاههای مسیر خود را نوشته است:
کلاویخو در سفر نیشابورمی نویسد:آن یکشنبه،اولین شب را درکاروانسرای بزرگی که چاپارخانه بود درمیان بیابان بسربردیم...بامدادان روز سه شنبه براسب سوارشدیم ولی دوفرسخ رانده بوذیم که به ساختمانی مانندمهمانخانه یا هتل رسیدیم که دراینجابنام کاروانسراخوانده می شود.درآن ساختمان گروهی از چغانیان را یافتیم که مسئول چاپارخانه حکومتی بودند.
کلاویخو در ژوئن 1408میلادی بهنگام اقامت 9روزه خود درتبریز شرح جالبی ا زکاروانسراها وبازارها می دهد ومی نویسد:
...درسراسرشهرخیابانهای پهن ومیدان های وسیعی وجود دارد که درپیرامون آنها ساختمانهای بزرگ دیده می شود ودرآن ها به میدانها بازمی شود.کاروانسراها نیز چنین است-درآنها دستگاههای مجزا و دکانها ساخته اند که ازانها استفاده های گوناگون می کنند.جون ازاین کاروانسراها خارج شدیم به خیابانها میرسیم که درآنها همه گونه کالا فروخته می شود...مثلاً دربعضی از کاروانسراها مسائل ولوازم آرایش وعطریات زنان فروخته می شود زنان به دکانها وحجره های آنان می آیند تا از آنها بخرند زیرا این زنان عطر و روغن بسیار بکارمی برند...بایددرنظرداشت که ازتبریزتا سمرقند همه جا تیمورمراکزی(چاپارخانه هائی)که همواره درآنها اسب آماده حرکت بودساخته است(سفنامه کلاویخو صفحات 162-205-191).
12- محمدیوسف کیانی،کاروانسراهای صفوی در راه خراسان شماره 2و3 فرهنگ معماری،1345ص68-80.
13- سفرنامه تاورنیه،تهران 1366،ص73.
14- محمدیوسف کیانی،نسخه خطی موزه بریتانیا درمورد کاروانسراهای صفوی،مجله باستان شناسی .هنرشماره5.
15- برای آشنایی نزدیک به 250 کاروانسرا و موقعیت جغرافیایی وهمچنین منابع کاروانسراها نگاه کنیدبه:
محمد یوسف کیانی- ولفرام کلایس- فهرست کاروانسراهای ایران سازمان ملی حفاظت آثار باستانی 1364.
16- برای آشنائی با رباط زین الدین نگاه کنید به:
محمدیوسف کیانی- رباط زین الدین شاهکاری از هنر دوره صفوی،مجله باستان شناسی وهنر ایران شماره10-9 سال 1351ص69-62.