خلاصه: اهمیت مقام موبد و نقش آنان در عصر ساسانی ـ معرفی سه گروه روحانیون زردشتی و وظائفی كه هریك برعهده داشته‌اند ـ شرحی درباره "تنسر" روحانی زمان اردشیر و ترجمه نامه مشهور او به گشنسب شاه، معرفی چهارتن از موبدان بزرگ گه در نوشته‌های مورخان اسلامی اسامی آنها ذكر شده است ـ "كرتیر" موبر و نقش او در اذیت و آزار رمانویان،‌ شرحی بر زندگی‌"آذربد" و روایاتی درباره او ـ شرح زندگی "مهروراژومهراكاوید" ، "آذربوذی" ، "زرواندار" ،‌"مهرشاپور" ، "همگدین" ، دادفر، فرخان موبدان موبد یزدگرد شهریار   

  مقدمه

موبدان یا هیربدان كه نام برخی از آنها را در این مختصر ذكر خواهیم كرد در زمان شهریاران ساسانیان در هر فرصتی باری كسب قدرت و سركوبی دشمنان می كوشیدند و در امور سیاسی و دینی دخالت بسیار داشتند. اینان در مراسم تاجگذاری شاهنشاهان ساسانی حضور بهم رسانده و در دم مرگ گوش فرا می دادند و وصایای ایشان را مخصوصا در مورد انتخاب جانشین برای شاهزادگان و رجال و درباریان بازگو كرده و اگر خود راضی به اینكار بودند شاه آینده را انتخاب می كردند. در دوره طولانی سلطنت ساسانیان گاهی به روحانیونی برمی خوریم كه چون پیشرفت اقلیتهای مذهبی را در انتشار دین خود،مخالف ومغایر مصالح آیین خویش می پندارند، شاهان را به انجام اعمال خشن نسبت به آنان تشویق می نمایند. یا موبدانی كه یار و یاور شاهان  بودند و ایشان را همه جا همراهی می كردند و زمانی كه مسئله دشواری پیش می آمد با دانشی كه اندوخته بودند معضلات را از پیش پای ایشان برداشته و شهریاران را آسوده خاطر می ساختند. نظر روحانیان بزرگ زردشتی در مورد انتخاب پادشاهان ساسانی قاطع بود و همچنین حق عزل آنها را داشتند و به قول كریستن سن اصل قابل عزل بودن شاه اسلحه خطرناكی بود در دست موبدان، اگر چند مدعی برای سلطنت پیدا می شد و هر یك از آنها متكی بر یك فرقه از نجبای عالی مرتبت بودند رأی روحانی اعظم قاطع می گردید، چه او نماینده قدرت دینی و مظهر ایمان و اعتقاد مذهبی ملت محسوب می شد.

روحانیان زرتشتی در عصر ساسانی

 درباره اولین موبدان موبد یا موبد موبدان اختلاف عقیده موجود است، در بندهش آمده است كه نخستین موبد موبدان بزرگترین پسر زرتشت یعنی ایسدواستر بوده است، در كتاب كیانیان ذكر شده است كه پس از قتل زرتشت، جاماسپ حكیم ریاست عالیه زرتشتیان یافت و او نخستین موبد بود كه این مقام را از گشتاسب گرفت.

اكنون لازمست چند كلمه ای راجع باهمیت مقام موبدان موبد و نقشی كه صاحبان این مقام شامخ در شاهنشاهی ساسانیان ایفا كرده اند سخن گوئیم:

رئیس همه موبدان كه منزلت پاپ زرتشتیان داشتموبدان موبدبود، اول دفعه كه ما نام چنین صاحب مقامی را میشنویم، آنجائی است كه اردشیر شخصی را كه ظاهرا" ماهداذ (طبری) نام داشت به مقام موبذان موبذی نصب كرده است شاید این مقام پیش از اردشیر هم بوده است لكن اهمیت آن وقتی بالا گرفت كه دین مزدیسنی در كشور ایران صورت رسمی یافت.

 هانری ماسه در این باره گوید " یك رئیس مذهبی بود كه موبدان موبد نام داشت و اخذ تصمیم درباره مسائل مذهبی بعهده او بود و تمام مسائل سیاسی و فلسفی مربوط بمذهب زرتشت را او حل و فصل میكرد، از طرف دیگر تعداد روحانیون بسیار زیاد بود، روحانیون در تمام امور مهم زندگی مردم دخالت میكردند زیرا كه مذهبی كه یكی از اصول آن پاكیزگی بود غالب اعمال روزانه زندگی را زیر نظارت خود می گرفت.

روحانیان در دوره ساسانیان از اختیارات وسیعی برخوردار بودند، مخصوصا آنزمان كه شاه را لیاقت  كفایتی نبود این جماعت با كمك اشراف و درباریان از موقع مناسب سوء استفاده كرده و بمیل خود و با توجه بمنافع خویش بر تق و فتق امور می پرداختند.

شاهان را آن قدرت نبود كه موبدان را از كار بركنار سازند ومقام و مسند آنان را به دبیران واگذار نمایند، ولی موبدان بزرگ هر زمان كه روش و طریقه حكومت پادشاه را مخالف منافع طبقه خویش تشخیص میدادند بیدرنگ با كمك رجال ناراضی دست بكار شده زمینه را برای سقوط آن پادشاه از تخت وتاج فراهم ساخته و دیگری را كه با مقاصد وامیال خویش موافق میدیدند بشاهی برمیگزیدند. شواهدی بسیاری در مورد فوق درتاریخ ساسانیان داریم منجمله عزل قباد اول از سلطنت و روی كار آوردن جاماسب...

در چنین دستگاهی تعصب دینی بسیار بوده است، دلیل دیگری كه بر روحانیت شاهنشاهان ساسانی داریم اینست كه در میان نقشهای برجسته اینكه از شاهنشاهان ساسانی هست هر كدام از ایشان كه نقشی از خود گذاشته اند یك مجلس تاج ستانی هم ازایشان هست كه ایستاده اند و كسی كه مظهر دین و مظهر اهورمزداست و ممكن هم هست موبدان موبد زمان باشد تاج را بدست او میدهد و او را به پادشاهی برمی گزیند.

 روحانیون زرتشتی در این ایام به سه گروه تقسیم می شدند: 1- موبدان 2- هیربدان 3- آذر بدان. رئیس موبدان، موبد بود كه بالاترین مقام روحانی را داشت و در پایتخت اقامت می كرد و در بسیاری از مراسم رسمی درباری شركت داشت، موبدان موبد در عصر ساسانیان زمانی پس از شخص شاه مقام نخستین  را در كشور داشت.موبدان در شهرهای بزرگ و كوچك با اختیارات بسیار مشغول كار بودند و گهگاه در كارهای اداری وسیاسی نیز به مقتضای زمان مداخله می كردند.

آموزش و پرورش و قضاوت و دادرسی برعهده هیربدان بود طبقه مزبور فرزندان اعیان و اشراف و نیز روحانی زادگان را تعلیم میدادند، عامه مردم را از تحصیل دانش بهره ای نبود.

آذر بدان در آتشكده ها اقامت داشتند و حافظ و نگاهبان آتش مقدس بودند اینان علاوه بر مراقبت در حفظ آتش و ممانعت از خاموش شدن آن در مورد پاكیزه نگهداشتن محوطه آتشكده ها سعی بلیغ داشتند و همچنین در برگزاری مراسم نماز و كستی بندان كودكان و ازدواج و فوت نظارت می كردند.

برگرفته از: آذری دمیرچی، علاءالدین. "زندگانی و فعالیت روحانیون عصر ساسانی. مجله هنر و مردم، دوره 15،شماره179 شهریور 1356