جشن چهارشنبه سوري
از جمله جشن های آریایی ، جشن های آتش است . امروزه تنها « جشن سوری » ، معروف به « چهارشنبه سوری » و نیز « جشن سده » برایمان به یادگار مانده است و در مورد جشن های فراموش شده ی آتش ، به « آذرگان » در نهم آذر ماه و « شهریورگان » یا « آذر جشن » می توان اشاره داشت . آتش نزد ایرانیان مظهر روشنی ، پاكی ، طراوت ، سازندگی ، زندگی ، سلامت و تندرستی و در نهایت بارزترین تجلی خداوند در روی زمین است .
مجموعه ی آیین های نوروزی از « جشن سوری » ( چهارشنبه سوری ) آغاز می شود و با آیین سیزده بدر نوروز به سر انجام خود می رسد . ( بهرام فره وشی ، ص 43 )برخی را باور این است كه با در نظر آوردن واژه ی « چهارشنبه » كه بر آمده از فرهنگ عرب و سامی است ، پس « چهارشنبه سوری » ارمغانی از سوی عربهاست ، چرا كه همانطور كه می دانیم ، در ایران قدیم هر روزی نامی ویژه داشته است ( هرمزدروز ، وهمن روز ، اردوهشت روز ، شهروَر روز ، خرداد روز ، سروش روز ، مهر روز ، زامیاد روز و … ) و نشانی از بخش بندی امروزین چهار هفته ایی و نام های آنان به چشم نمی خورد.
اما می بینیم كه در میانه سده چهارم هجری ، از این جشن و چگونگی بر پایی و هنگام آن و نیز دیرینگی اش سخن به میان است . برابر این آگاهی كه در كتاب تاریخ بخارای ابوبكر محمد بن جعفر نرشخی آمده ، در زمان منصور پسر نوح از شاهان سامانی ، در میانه سده چهارم هجری ، این جشن با شكوهی تمام برقرار بوده و به نام « جشن سوری » نامیده می شده است.
چون در روز شماری تازیان ، چهارشنبه و شب آن نحس و نا مبارك به شمار می رفته شب چهارشنبه ی آخر سال را با « جشن سوری » به شادمانی پرداخته و بدین گونه می كوشیدند تا نحسی و نا خجستگی چنین شب و روزی را بر كنار كنند . همچنین جاحظ در كتاب خود با نام المحاسن و الاضداد (ص 277 ) به نامباركی چهارشنبه نزد عربها اشاره می كند . منوچهری در این روز مردمان را به شادمانی می خواند تا از نا خوبی و بد یمنی آن رها شوند .
اما بر پایه ی پژوهش های انجام شده ، زمان باستانی « جشن سوری » را می توان در این سه گاه باز جست : شب بیست و ششم از ماه اسفند ، یعنی در نخستین شب از پنجه ی كوچك ، یا در اولین شب پنجه ی بزرگ یا پنجه ی وه كه پنج روز كبیسه است و نخستین شب و روز « جشن همسپهمدیم » ( آخرین گاهنبار سالانه ) و دیدگاه سوم ، آخرین شب سال است كه ارجمندترین روز « جشن همسپهمدیم » و جشن آفرینش انسان است ..
افزون بر این و بنا به سنتی كه برای برخی رویدادهای بزرگ و جشن های باستانی ، برابر نهادی اسلامی نیز بدست داده شده است ، آتش افروزی و شادمانی شب چهارشنبه ی آخر سال را برخی به قیام مختار ثقفی كه به خونخواهی حسین ( ع ) و فرزندانش قیام كرده بود ، نسبت می دهند : « مختار سردار معروف عرب وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی شهیدان كربلا قیام كرد ، برای این كه موافق و مخالف را از هم تمیز دهد و بر كفار بتازد ، دستور داد كه شیعیان بر بام خانه ی خود آتش روشن كنند و این شب مصادف با چهارشنبه آخر سال بود و از آن به بعد مرسوم شد . »
واژه « سوری » فارسی به معنی « سرخ » می باشد و چنان كه پیداست ، به آتش اشاره دارد . البته « سور » در مفهوم « میهمانی » هم در فارسی به كار رفته است . ( رضایی ، ص 122 ) . بر پا داشتن آتش در این روز نیز نوعی گرم كردن جهان و زودودن سرما و پژمردگی و بدی از تن بوده است . در قدیم جشن های آتش كاملا" حالت جادویی داشته و بسیار بدوی بوده است . چگونگی این جشن ، همسانی و مانندگی های فراوانی به جشن سده دارد .
استاد پورداود ، پس از بزرگداشت این جشن باستانی ، به موضوع ویژه ای اشاره دارد و بر این باور است كه رسم پریدن از روی آتش و خواندن ترانه هایی همچون « سرخی تو از من ، زردی من از تو و … » از افزونه های پسا – اسلامی است و از دیدگاهی ، بی احترامی به جایگاه ارجمند آتش به شمار می رود .
برخی رسوم « جشن سوری » به شمار ذیل است : بوته افروزی ، آب پاشی و آب بازی ، فالگوش نشینی ، قاشق زنی ، كوزه شكنی ، فال كوزه ، آش چهارشنبه سوری ، آجیل مشگل گشا ، شال اندازی ، شیر سنگی ( توپ مروارید ) و … )
همچنین در مناطقی همچون شیراز ، كردستان و آذربایجان ، آداب و رسوم ویژه و كهن تری وجود دارد . به طور مثال ، سفره حضرت خضر ( ع ) و یا آب پاشی در سعدیه كه ویژه شیراز است و یا سفره های خوراكی رنگینی كه در كردستان و آذربایجان آماده میشود و نیز مراسم آتش افروزی و شادمانی همگانی مردم . برخی را عقیده بر این است كه « جشن سوری » ( چهارشنبه سوری ) با مراسم مربوط به بزرگداشت فروهر درگذشتگان نیز پیوند و بستگی دارد .
سرانجام سخن آنكه ، امید است این روشنی بخشی ها و آتش افروزیها ، اخگری شود بر بیشه ی اندشه های پر طراوت مردمان خردمند ایرانی تا به پشتوانه فرهنگ پر بار و ارجمند خویش و به یادمان شادباش ها و خشنودی های كهنی كه همگی دارای بستری دینی ، اخلاقی و فرهنگی بوده ، خردمندانه و در روشنان پندار و گفتار وكردار نیك ، پای كوبانه و خرسند در راه راستی گام زنند.
بن مایه این نوشتار
مهرداد بهار ( 1376 ) ، جستاری چند در فرهنگ ایران ، چاپ سوم ، انتشارات فكر روز
بهرام فره وشی ( 1364 ) ، جهان فروری ، چاپ دوم ، انتشارات كاویان
هاشم رضی ( 1358 ) ، جشن سده ، چهارشنبه سوری ، چاپ اول ، سازمان انتشارات فروهر
علی بلوك باشی ( 1380 ) ، نوروز ، جشن نوزایی طبیعت ، چاپ اول ، دفتر پژوهشهای فرهنگی
عبدالعظیم رضایی ( 1379 ) ، تاریخ نوروز و گاهشماری ایران ، چاپ اول ، انتشارات در
محمود روح الامینی ( 1376 ) ، آیین ها و جشن های كهن در ایران امروز ، چاپ اول انتشارات آگه
ابراهیم پورداود ( 1343 ) ، آناهیتا ، به كوشش مرتضی گرجی ، چاپ اول ، انتشارات امیركبیر