نوروز زايشي دوباره-بخش پایانی
خسرو صادقی بروجنی www.koukh.blogfa.com
فروهر انسان ها، پس از جدايي روح از هيولاي مادي ،راهي جهان بالاتر ميشود، اما درآن جهان نيز همراه با هيولاي مادي اش در پيوند است ودر پايان هر سال براي سر كشي از بازماندگان هيولاي مادي اش فرود ميآيد. ايرانيان باستان وزرتشتيان با روشن كردن آتش وساختن تنوره دود بربامها، فروهرها را به خانه خويش راه مينمودند.آتشي كه امروز به نادرست آتش چهارشنبه سوري ناميده ميشود .‹‹سور›› درزبان پهلوي به معني سرخ است وواژه ‹‹سور›› به معني ‹‹مهماني›› اززبان مغولي به پارسي راه يافته است .بنابراين اصطلاح چهارشنبه سوري نميتوانسته است پيش از اسلام وجود داشته باشد، زيرا واژه ‹‹شنبه›› ريشهاي سامي دارد وروز شماري پيش از اسلام به جاي شمردن نامهاي هفته، با شمارش نامهاي سي روز ماه انجام ميگرفت. ايرانيان باورداشتند كه درآن ده روز فروهرهاي (ارواح) درگذشتگان به هنگام نوروز سري به خانههاي خود ميزنند وانتظاردارند كه خانهاش ترو تازه وبا طراوت باشد.
‹‹مهرداد بهار›› نوروز راجشني همگاني درفرهنگ ايران وبين النهرين وآيين نوروزي را سنتي كهن ومحتملا رايج در هزاره سوم پيش از ميلاد ميداند ومعتقد است: اين آيين يا همراه با كوچ بوميان نجد ايران به بين النهرين به آن سرزمين رفته يا همزمان در سراسر منطقه وجود داشته است. به باور دكتر معين ،آرياييان درهردوفصل تابستان هفت ماهه و زمستان پنج ماهه سال، جشني برپا ميداشتند كه هر دو آغازسال نو به شمار مي رفت. جشني كه به هنگام آغاز فصل گرما بود ودر زماني كه گله ها را از آغل ها به چمن هاي سبز وخرم ميبردند وجشني كه درآغاز فصل سرما به هنگامي بود كه گلهها رابه آغل ميآوردند وبرايشان توشه روزگار سرما را فراهم ميكردند.
نوروز درفرهنگهاي منطقه و در ميان اقوام سامي نيز ازكهنترين زمان هاي شناخته شده بود وبسياري از مردم جوامع عرب دوره جاهليت آن را جشن ميگرفتند. الوسي در بلوغ الارب نوروز و مهرگان را دو عيد مردم مدينه پيش ازظهور اسلام معرفي ميكند .اما دراوستا،كتاب ديني زرتشتيان به نوروز وآيين هاي نوروزي اشاره اي نشده است.
در جامعه هاي كهن وابتدايي وجامعه هاي سنتي فعلي شماري از رفتارهاي فرهنگي وآييني با گذروانتقال برخي از پديده هاي طبيعي ازوضع وحالتي به وضع وحالتي ديگر، يا انتقال انسان ازيك پايگاه اجتماعي به پايگاه ديگر پيوند دارد. درساخت وقالب بيشتر اين رفتارها، سه دوره ومرحله جداشدن يا گسستن ،جداگزيني يا گذار وانتقال وپيوستگي يا همبستگي را ميتوان شناخت واز يكديگر تميز داد. اين مراحل سه گانه راكه بازتابنده دگرگوني در روند زندگي اجتماعي –فردي يا گروهي در جامعه است، اصلاحا ‹‹مناسك گذار›› مي نامند. مناسك گذار در بسياري از رسم ها وآداب مربوط به زناشويي ،آبستني، بلوغ، مرگ ونوشدگي سال در ميان قوم هاي مختلف جهان به خوبي ديده ميشود.
آداب پيشباز نوروز رفتن مانند غبارروبي وپاك سازي خانه ومحيط زيست يا خانه تكاني، شكستن ودورافكندن كوزه هاي سفالين كهنه، نوكردن اسباب واشياي كهنه وفرسوده وناكارامد، سفيد كردن ظروف مسين دود گرفته، پاكيزه كردن سروتن وجامه وكنار گذاشتن لباسهاي كهنه وژنده، سوزاندن خار وخاشاك وشاخه هاي خشك درختان در شب آخر سال و... همه نشانه ومظهر خيزش جمعي مردم در پلشت زدايي ونابودي ارواح زيانكاري است كه در سياهي كهنگي ومرگ آشيان گزيدهاند. اينها همه نشانه مرحله (جداشدن) انسان از تباهي وسياه كاري وزندگي گذشته در سال كهنه ودورانداختن ارواح خبيثه وزيانكار از فضاي زيست در سال نو است.
مرحله ديگر اين گذار ،مرحله جدايي گزيني از سال كهنه ودوره انتقال اززندگي قديم به تازه درسال نو است. دوره انتقال دوازده روز، اززمان تحويل سال تا آخر روز دوازدهم فروردين به دراز ميكشد. دراين دوره مردم اوقات خودرا درخانه ها ودرميان اعضاي خانواده ودودمان وخويشاوندان وبا ديدوبازديد يكديگر ميگذرانند. اين دوره رامردم باياد مردگان خود در شب سال نو آغاز ميكنند و رستاخيز مردگان و بازگشت روان آنها را ازآن جهان به جهان خاكي وپيوستن به زندگان وباهم زيستن را جشن ميگيرند.
گستردن‹‹خوان نوروزي›› درنوروز ودرآغاز دوره جداگزيني نماد ومظهر اين دوره ازمناسك گذر است .خوان نوروزي (هفت سين) تمام اعضاي خانواده را ازدور و نزديك به خانه فرا ميخواند وبرسر خوان مينشاند. از اين رو نقش وكاركردي بس مهم درگردآوردن افراد خانواده آنها به دور هم وزدودن گرد دوري ونفاق وكدورت ميان اعضاي خانواده وايجاد صلح ودوستي وهمبستگي ميان آنها دارد.
به باور مردم، روان درگذشتگان نيزدرپاي سفره نوروزي حضور خواهند داشت وبه جمع خانواده خواهند پيوست.
آرايههاي خوان نوروزي وهفت گونه خوراكي ويژه آن، هريك در فرهنگ ايران رمز ونشانه وبيان كننده بينشها وبرداشتهاي مردم ازجهان وكائنات است .مثلا آينه مظهر پاكي ويكرنگي وبازتابنده هستي ازلي وبخت وسرنوشت؛ شمع، نشانه فروزش وروشنايي وزداينده تاريكي وسياهي، تخم مرغ نمادآفرينش وزايندگي؛ ماهي وشمشاد مظهر ناهيد فرشته آب وزندگي، سبزه نشانه رويش وحيات، انار مظهر باروري وفراواني ،نان نماد بركت وفراواني واسپند وسير ،رماننده ارواح زيانكار.
سرانجام مرحله پاياني مناسك گذار وانتقال ومرحله آمادگي براي بازگشت و‹‹پيوستن›› دوباره مردم به جامعه وحيات اجتماعي واقتصادي روزانه فرا ميرسد .سيزده نوروز، مرز جدايي وفاصله ميان دوره يا مرحله گذار ودوره ومرحله پيوستن وهمبستگي است.آيين هاي مربوط به روز سيزده فروردين يا‹‹سيزده به در›› از جمله بيرون رفتن دسته جمعي از خانه ها وپيوستن به جمع مردم ديگر، پناه گرفتن در دامن طبيعت ،درآب افكندن سبزههاي رويانده ورهايي از هر قيد وبند اجتماعي وپرداختن به نوشكامي و بازي وشادي ، بازتابنده آشوب اجتماعي وازهم گسستگي ونويد دهنده فرا آمدن دوره نظم وقانون وسر آغاز يك زندگي دسته جمعي بسامان دوباره درسال نو است.