جشن سده
جشن سده جشن پيدايش آتش است.صد روز از پايان تابستان گذشته ويا صد شب و روز به نوروز مانده است وكهن بودن آن به پايه جشن هاي نوروز و مهرگان مي رسد.
ازنظر نجومي(طبيعي) نياكان ما در روزگاران بسيا ركهن،سال را به دو پاره بخش مي كردند.تابستان كه هفت ماه به درازامي كشيد،در نخستين روز فروردين آغاز وآخرين روز مهر پايان مي يافت.زمستان از آغاز آبان ماه شروع مي شد وتا پايان اسفندبه طول مي انجاميد.جشن سده،صدمين روز از آغاز زمستان ويا صد روز و شب(پنجاه روز و پنجاه شب)به اول تابستان بود.
از نظرتاريخي نسبت اين جشن به هوشنگ شاه داده شده است. در شاهنامه فردوسي آمده است كه روزي هوشنگ شاه با همراهانش دركوهي مي رفتند ناگهان چيزي دراز،تيره تن،و سياه رنگ ديد كه ماري بود و هوشنگ با هوش وهنگ،سنگي گرفت وسوي مار پرتاب كرد كه آن را بِكُشَد.سنگ به سنگ ديگري برخورد كرد وچون هر دو سنگ چخماق بودند،فروغ(جرقه اي)پديدارشد،به بوته گرفت ومار فرار كرد.از اين رويداد هوشنگ شاه شادمان شد وخداوند را نيايش كرد كه راز آتش به او آشكاركرده است.شادمان وپيروز،هوشنگ شاه آتش را ازهمان هنگام قبله قرار داد،آن روز را جشن اعلام كرد واين سنت تا امروز برجاست.
یکی روز شاه جهان سوی کوه گذر کرد با چند کس همگروه
پدید آمد از دور چیزی دراز سیه رنگ و تیرهتن وتيز تاز
دوچشم از بر سر چو دو چشمه خون ز دود دهانش جهان تیرهگون
نگه کرد هوشنگ باهوش و سنگ گرفتش یکی سنگ و شد تیزچنگ
به زور کیانی رهانید دست جهانسوز مار از جهانجوی جست
برآمد به سنگ گران سنگ خرد همان و همین سنگ بشکست گرد
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
نشد مار کشته ولیکن ز راز ازین طبع سنگ آتش آمد فراز
جهاندار پیش جهان آفرین نيايش همي كرد و خواند آفرين
که او را فروغی چنین هدیه داد همين آتش آنگاه قبله نهاد
بگفتا فروغیست این ایزدی پرستيد بايد اگر بخردي
شب آمد برافروخت آتش چو کوه همين آتش آنگاه قبله نهاد
یکی جشن کرد آن شب و باده خورد سده نام آن جشن فرخنده كرد
ز هوشنگ ماند این سده یادگار بسي باد چون او دگرشهريار
کز آباد کردن جهان شاد کرد جاني به نيكي از او ياد كرد
از نظر ديني اين جشن يه ياد آورنده اهميت نور،آتش و انرژي است.نوري كه ازخداوند جداست و ازخداوند جداهم نيست.قبله اي كه درهمه جاهست،هرجا نور است،خدا آن جاست.فروغ خورشيد،ماه،آتش، چراغ و نيز روشنايي دروني دل وجان،همه نشانهايي از فروغ اهورا مزداهستند،بهشت در اوستا روشنايي بي پايان خوانده شده است.
آيين جشن سده
حكيم عمر خيام در كتاب نوروز نامه مي نويسد:
"هر سال تا به امروز جشن سده را پادشاهان نيك عهد در ايران وتوران به جاي مي آورند، بعد ازآن به امرزو،زمان اين جشن به دست فراموشي سپرده شد و فقط زرتشتيان كه نگهبان سنن باستاني بوده و هستند واين جشن باستاني را برپامي داشتند"،هرچند نوشته شده است كه مرداويج زياري به سال323هجري(سده دهم ميلادي)اين جشن را در اصفهان، باشكوه برگزار كرد.همچنين در زمان غزنويان اين جشن دوباره رونق گرفت و عنصري شاعر نامدارايران دريكي از جشن هاي سده در برابر سلطان محمود قصيده اي درباره سده خوانده كه آغاز آن اين است:
سده جشن ملوك نامداراست زا فريدون و ازجم يادگار است
در ايران باستان، و درميان زرتشتيان ايران، اين جشن نزديك غروب آفتاب، باآتش افروزي آغاز مي شد و امروز هم با همان سنت كوه هايي از بوته وخار و هيزم در بيرون شهر فراهم شده، در حالي كه موبدان لاله به دست اوستا زمزمه مي كنند، بوته ها را روشن كرده ومردمي كه در آنجا جمع شده اند نمازآتش نيايش خوانده،و سپس دست يكديگر را گرفته و به دور آتش مي چرخند،شادي و پايكوبي مي كنند.
شكوه ترين و بزرگترين همازوري در برگزاري جشن سده
امسال نیز برای دومین سال متوالی ، جشن ملی و میهنی سده بصورت همازوری و در یک محل با هماهنگی انجمن زرتشتیان تفتِ یزد در پیررهگذر چم برگزارمی گردد.
شنبه۱۰بهمن ماه۱۳۸۸ساعت ۴پسین
سرچشمه اين جستار: ديدي نو ازديني كهن- نوشته دكتر فرهنگ مهر- انتشارات ديبا- چاپ هفتم1387