شهر شوش از دير باز بستر تولد و گسترش تمدنهای بزرگی بوده است ، تمدنهايی که اکنون چهره ای ماندگار در تاريخ از آنان به جا مانده است .

عيلامی ها :

درابتدای تاريخ بشر که انسان متمدن با اختراع ذوب فلز و خط به پيشرفت چشمگيری دست يافته بود ، منطقه بين النهرين جايگاه ويژه ای داشت . سه تمدن مشهور در اين قسمت در جوار يکديگر می زيستند :آشوری ها ، عيلامی ها و بابلی ها . شوش پايتخت عيلام از موقعيت ممتازی برخوردار بود . عيلام در واقع تلفظ آشوری سرزمين هل تم تی به زبان عيلامی است و هل تم تی به معنای سرزمين خدايان است . دلايل اصلی پيشرفت عيلامی ها و پايتخت آنان شوش از حدود ۷۰۰۰ سال پيش به اين شرح است:

 ۱- دلايل ژنتيکی مبتنی بر هوش ذاتی

 ۲- دلايل اقليمی و مناسب بودن جلگه خوزستان برای کشاورزی و دامپروری

 ۳- رقابت با تمدنهای مجاور به خصوص تمدنهای بين النهرين .

به اين ترتيب عيلامی ها توانستند برای هزاران سال در پايتخت خود شوش قدمهای بسيار مؤثری برای پيشرفت خود و تمدن بشر بردارند ، به طوريکه پيشرفت خط ، معماری ، ذوب فلزات و شيشه و هنر پيکر تراشی همگی مديون مردمان عيلام است . گستره سرزمين عيلام گاهی بسيار وسيع بوده است ، به طوريکه گاهی تمامی تمدن های بزرگ اطراف خود را مطيع خويش می ساختند و تمدن آنها تا مرزهای مصر گسترش می يافت . در آن هنگام شوش علاوه بر پايتخت بودن يک شهر مذهبی و کانون عبادی تمام عيار محسوب می شد .آثاری که از شوش ، هفت تپه ، چغازنبيل و ايذه به دست آمده است حقايق زيادی را در مورد نوع زيست و نگاه ايدئولوژيک آنها روشن ساخته است . اما بسياری از سؤالات راجع به تمدن عيلامی هنوز در پرده ابهام باقی مانده است .

از ميان آثار باستانی شوش در دوره عيلامی ، پيکره خدايان جايگاه ويژه ای دارد . يک نمونه که در موزه لوور نگهداری می شود و از جنس طلاست بسيار چشمگير است . جام معروف شوش که چند نمونه از آن در اکتشافات باستانی به دست آمده است و يک نمونه آن در موزه لوور فرانسه نگهداری می شود اثری بسيار زيبا و سمبوليک است . نوع اغراقی که در تصاوير روی جام به کار رفته است انسان را به ياد سبک های هنری معاصر مثل کوبيسم می اندازد . معبد چغازنبيل و آثاری که در آن کشف شد اوج درخشش تمدن عيلامی را نشان می دهد . حفاری ها و پژوهش های آقای گيرشمن در ابتدای قرن گذشته نشان داد که عيلامی ها از عناصر طبيعی مثل شيشه ، قير ، فلزات و لعاب کاشی در ساختمان سازی استفاده می کردند . استفاده از چرخ در ابعاد بزرگ و ايجاد شکافهای موازی روی زمين به مثابه ريل از ديگر ابتکارات بی نظير عيلامی ها بوده است . نوع روابط اجتماعي و شيوه های قانون گذاری نيز در دوره عيلامی بسيار جالب توجه است و زمينه ای بسيار جالب و بکر برای پژوهشگران تاريخی است .