تاریخ ایران باستان - ماد(1)
مادها ، بنیانگذار اولین فرمانروایی آریایی در ایران
مقدمه
دوره مهاجرت نمایان و فراگیر آریاییها به فلات ایران ، تقریباً طی یک هزاره ، سرانجام ، به تشکیل نخستین فرمانروایی ایران انجامید و به دوران عهد کهن ( پیش از تاریخ ) در جهان پرفراز و نشیب شرق خاتمه داد . مادها از آن میان ، به چنین نوآوری و دگرگونی دست یافتند . زمانی که مادها در کار جایگزینی در کناره های شهرهای اورارتویی ، مانایی و عیلامی بودند ، این حکومتها آخرین سالهای عمر خود را سپری می کردند . در شبه جزیره آناطولی ( آسیای صغیر ) ، هیتی ها مدتی بود که به نیستی کشانیده شده بودند و فرمانروایی تروا ( Troy ) به وسیله یونانی ها از میان رفته و حکومت لیدی جای آن را گرفته بود . بابل کهن ، خسته ولی پابرجا در برابر آشور ایستادگی می کرد و مصر با همه عظمتش آسیب پذیر شده بود . در چنین وضعی ، اقوامی تازه نفس ، جویای نام و نان ، از سرزمین سرد و یخ بسته ایران ویج به این سوی سرازیر شده ، در سر راه با تمدن ها و فرهنگ های عهد عتیق آشنایی یافتند و اکنون می رفتند که بر فراز این حکومت های پیر و ناتوان ، پایه های نظم نوینی را در جهان پی ریزی کنند .
چگونگی تشکیل حکومت ماد
قوم آریایی ماد ، در اوایل هزاره اول قبل از میلاد در فلات ایران ، ابراز وجود کرد و در تاریخ این سرزمین برای خود جایی را گشود . همزمان با ایجاد این پدیده جدید در تاریخ ، در غرب فلات ایران ، از ارمنستان و نواحی جنوب شرقی شبه جزیره آناطولی تا دشت خوزستان و نیز در دامنه های سلسله جبال زاگرس تا کناره های کویر مرکزی ، حکومت های کم و بیش مهمی وجود داشتند که در تشکیل حکومت ماد نقش بسزایی ایفا کردند . آشور در بین النهرین شمالی ، در غرب دامنه های زاگرس ، نیرویی بلامنازع بود و توانسته بود قلمرو خود را از جانب شمال تا سوریه و فلسطین در کنار دریای مدیترانه برساند . آشوریها به سال ۷۳۳ قبل از میلاد با غلبه بر قوم یهود و تار و مار کردن یهودیان توفیق بزرگی کسب کردند و سرانجام آشوربانیپال ، قدرتمندترین شاه آشور به سال ۶۲۶ قبل از میلاد خود را به مصر رسانید و با تصرف مصر علیا به شمال آفریقا نیز دست یافت که این فتح اهمیت بسیاری داشت . کمی قبل از این زمان ، دو قدرت بزرگ شرق و غرب سلسله جبال زاگرس ، یعنی عیلام و آشور بار دیگر در برابر یکدیگر قرار گرفتند و سرانجام در نبردی سخت ، عیلام شکست خورد . به سال ۶۴۰ یا ۶۳۹ قبل از میلاد ، حمله آشوربانیپال به عیلام و فتح شوش ، پایتخت آن ، برای همیشه به عمر این حکومت دیرپای مهم خاتمه داد . داده های باستانشناسی در شوش نشان داده اند که سپاه خونخوار آشور ، چنان عیلام را به خاک و خون کشانید و غنایم سنگین و پربهایی با خود به همراه برد که تا آن زمان نظیر نداشت . با فتح عیلام ، وضع ایران دگرگون شد ؛ حکومت آشور توانست به آنسوی سلسله جبال زاگرس دست یابد و مادها را که در کنار شهرهای عیلام و اورارتویی مستقر شده بودند ، خراجگزار خویش گرداند ؛ بدین ترتیب ، با سقوط عیلام راه برای توسعه نیروی اقوام پراکنده ماد در ایران فراهم شد .
نام مادها در کتیبه های آشوری برای نخستین بار به سال ۸۳۶ قبل از میلاد در زمان شلمنسر سوم نگاشته شد . این کتیبه ها ، کانون اصلی تمرکز مادها را در نزدیکی همدان و نام آنان را مادای ذکر کرده اند . مادها در جنوب شرقی دامنه های زاگرس و در قسمت کوهستانی کردستان جای داشتند . می توان دریافت که مادها طی جنگهای آشور با اورارتو ، وارد ماجرای منطقه و تاریخ شده اند و در حدود سالهای ۷۲۷ تا ۷۲۲ قبل از میلاد ، در زمان سلطنت شلمنسر پنجم ، در امور سیاسی آشور مداخله کردند .
آشور ، در نیمه اول قرن نهم قبل از میلاد ( دو قرن قبل از این تاریخ ) ، در زمان پادشاهی تیگلات پیلسر سوم ، به اورارتو حمله کرد و تا پایتختش پیش راند ، اما موفق به تسخیر آن نشد ، از این رو به جنوب در دامنه شرقی کوههای زاگرس سرازیر شد و به همدان کنونی و دماوند رسید . طی این حملات بود که از اسبهای دشت نسا ( واقع در نزدیکی پایتخت ترکمنستان کنونی ) در کتیبه های آشوری گفتگو به میان آمده است . وی پس از بازگشت ، ۶۵۰۰۰ اسیر مادی را با خود به همراه داشت که آنان را در دره دیاله در سرحد آشور مستقر کرد . همچنین در زمان سارگن دوم ، به سال ۷۱۳ قبل از میلاد ، آشوریان دوباره به مادها حمله کردند و این بار ۴۲ تن از رؤسای مادی که دیااکو مؤسس این سلسله نیز در بین آنان بود و بعضی از آنان را که در اطراف همدان می زیستند ، مطیع خود کردند . سارگن در سالنامه های خود به فتوحاتش بر فرمانروایان قدرتمند ماد ، افتخار کرده است . در این دوره و از آنچه از کتیبه ها و الواح آشوری بر می آید ، مادها که آنان را " مادی های دوردست " و " مادهای بزرگ شرق " خوانده اند ، توانسته بودند بر قلمرو خود بیفزایند و از دامنه های زاگرس در غرب تا حوالی دماوند و کناره های کویر مرکزی ایران در شرق را تحت سیطره داشته باشند . همانطور که گفته شد ، در اوایل هزاره اول قبل از میلاد ، منطقه در زیر تهاجم های پی در پی آشور ضربه های سخت را تحمل می کرد و فلات ایران ، از جهت حکومتهای التقاطی بومی – آریایی ، فرهنگ و تمدن مهمی به جهان ارائه می کرد .
به نظر می رسد که در این ایام ، مادها در جنوب شرقی دریاچه اورمیه و نزدیک همدان مستقر بودند ، در حالی که پارسها در مغرب و جنوب غربی این دریاچه استقرار داشتند . این دو قوم ، تقریباً توأمان و همزمان ، به عملیات جایگزینی ، توسعه طلبی و قدرت گیری دست یازیده بودند و از شمال به جنوب را در می نوردیدند . پارسها در سرزمین های جنوبی تر و مادها در سرزمین های شمالی تر غرب ایران تا کناره های کویر مرکزی پیش می راندند . پارسها که در زمان حکومت مادی ، تحت سیطره مسالمت آمیز آن قرار گرفته بودند ، با حفظ استقلال داخلی در کنار مادها و بدون دخالت در امور آنان و دست اندازی به قلمروشان به زندگی ادامه می دادند .
ادامه دارد .........
یاریگانان :
- آمیه ، پیر ، تاریخ عیلام ، ترجمه شیرین بیانی ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ دوم ، ۱۳۷۲خورشیدی .
- دیاکونوف ، ا . م .، تاریخ ماد ، ترجمه کریم کشاورز ، تهران ، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، ۱۳۴۵خورشیدی .
- زرین کوب ، عبدالحسین ، تاریخ مردم ایران ، جلد اول ، تهران ، انتشارات امیر کبیر ، ۱۳۶۴ خورشیدی .
- فره وشی ، بهرام ، ایران ویج ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ پنجم ، ۱۳۷۹ خورشیدی .
- کالیکان ، ویلیام ، مادیها و پارسیها ، ترجمه گودرز اسعد بختیار ، تهران ، انتشارات بی تا ، ۱۳۵۰ خورشیدی .
- کامرون ، جورج ، ایران در سپیده دم تاریخ ، ترجمه حسن انوشه ، تهران ، انتشارات علمی فرهنگی ، ۱۳۷۴ خورشیدی .
- گرنی ، الیور ، هیتیها ، ترجمه رقیه بهزادی ، تهران ، انتشارات تحقیقات فرهنگی ، ۱۳۷۱ خورشیدی .
- گیرشمن ، رمان ، ایران از آغاز تا اسلام ، ترجمه محمد معین ، تهران ، نشر چشمه ، ۱۳۸۰ خورشیدی .
- مالووان ، م . ال .، بین النهرین و ایران باستان ، ترجمه رضا مستوفی ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، ۱۳۷۶ خورشیدی .